Bảo lĩnh trong tố tụng hình sư là một trong những biện pháp ngăn chặn quan trọng, thể hiện tính nhân đạo và sự linh hoạt của pháp luật. Biện pháp này vừa đảm bảo hiệu quả công tác điều tra, truy tố, xét xử, vừa giảm bớt sự khắc nghiệt đối với người bị buộc tội khi chưa có bản án kết thúc của Tòa án.

1. Khái niệm của Bảo lĩnh

Căn cứ quy định tại Điều 121 BLTTHS 2015, bảo lĩnh là biện pháp ngăn chặn thay thế cho tạm giam. Về mặt pháp lý, đây là việc cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng cho phép bị can, bị cáo được tại ngoại dựa trên sự cam đoan của cá nhân hoặc cơ quan, tổ chức về việc bảo đảm sự có mặt của họ theo giấy triệu tập.

Về bản chất: thay vì cách ly vật lý bằng biện pháp tạm giam, cơ quan tố tụng sử dụng uy tín và trách nhiệm dân sự của bên bảo lĩnh để quản lý đối tượng.

• Tính nhân văn: giúp bị can, bị cáo duy trì sinh hoạt, lao động và các mối quan hệ xã hội trong quá trình giải quyết vụ án nếu họ không gây nguy hiểm đáng kể cho cộng đồng.
• Tính xã hội hoá: huy động vai trò của gia đình, tổ chức vào việc giám sát người phạm lỗi.

2. Điều kiện áp dụng biện pháp bảo lĩnh

Việc phê chuẩn cho bảo lĩnh không mang tính mặc nhiên mà phụ thuộc vào sự xem xét kỹ lưỡng của cơ quan tố tụng dựa trên hai nhóm căn cứ chủ đạo:

2.1. Đối với bị can, bị cáo (Người được bảo lĩnh)

Cơ quan có thẩm quyền sẽ đánh giá mức độ rủi ro dựa trên 2 yếu tố:

Một là, tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi. Ưu tiên áp dụng với tội phạm ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng. Các tội danh rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng thường bị hạn chế áp dụng bảo lĩnh trừ trường hợp đặc biệt.

Hai là, nhân thân và thái độ chấp hành. Bị can phải có nơi cư trú rõ ràng, ổn định; có thái độ thành khẩn, hợp tác; chưa có tiền án tiền sự hoặc có nhiều tình tiết giảm nhẹ.

2.2. Đối với chủ thể đứng ra bảo lĩnh

Pháp luật quy định cụ thể hai nhóm chủ thể sau:

• Cơ quan, tổ chức: Có thể đứng ra bảo lĩnh cho bị can, bị cáo là người của cơ quan, tổ chức mình. Điều kiện là tổ chức đó phải có tư cách pháp nhân và có văn bản cam đoan cụ thể.
• Cá nhân: Phải là người thân thích của bị can, bị cáo. Điều kiện đối với cá nhân bảo lĩnh rất chặt chẽ nhằm đảm bảo tính khả thi của việc giám sát:
  • Phải có ít nhất 02 người cùng đứng ra bảo lĩnh.
  • Phải có thu nhập ổn định, tư cách đạo đức tốt và chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật tại địa phương.
  • Có điều kiện, khả năng thực tế trong việc quản lý người được bảo lĩnh. 

3. Trách nghiệm và nghĩa vụ của các bên liên quan

Chế định bảo lĩnh thiết lập một mối quan hệ trách nhiệm mật thiết giữa ba bên:

3.1. Nghĩa vụ của bị can, bị cáo

Bị can, bị cáo được tại ngoại phải cam đoan thực hiện các nghĩa vụ sau:

• Có mặt đúng thời gian, địa điểm ghi trong giấy triệu tập.
• Không bỏ trốn hoặc tiếp tục phạm tội.
• Không có hành vi can thiệp vào quá trình điều tra như: mua chuộc, cưỡng ép, trả thù người làm chứng, bị hại hoặc tiêu hủy, giả mạo chứng cứ.

3.2. Nghĩa vụ của bên bảo lĩnh

Người hoặc tổ chức bảo lĩnh có trách nhiệm:

• Giám sát chặt chẽ mọi hoạt động và di biến động của bị can, bị cáo.
• Kịp thời thông báo cho cơ quan tố tụng nếu phát hiện người được bảo lĩnh có dấu hiệu vi phạm cam đoan hoặc có ý định bỏ trốn.
• Phối hợp chặt chẽ với cơ quan chức năng khi có yêu cầu triệu tập đối tượng.

Để đảm bảo tính nghiêm minh, pháp luật quy định những chế tài cụ thể đối với việc vi phạm cam đoan:

• Đối với bị can, bị cáo: nếu vi phạm bất kỳ nghĩa vụ nào đã cam đoan, biện pháp bảo lĩnh sẽ bị hủy bỏ ngay lập tức. Cơ quan tố tụng sẽ thay thế bằng biện pháp Tạm giam để đảm bảo quá trình giải quyết vụ án.
• Đối với chủ thể bảo lĩnh: nếu không thực hiện đúng nghĩa vụ giám sát, để đối tượng bỏ trốn hoặc vi phạm mà không báo cáo, tùy theo tính chất và mức độ vi phạm, chủ thể bảo lĩnh có thể bị phạt tiền hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu có hành vi đồng lõa, che giấu tội phạm.

4. Thẩm quyền và thời hạn bảo lĩnh 

• Về thẩm quyền: theo nguyên tắc, những người có thẩm quyền ra lệnh tạm giam thì có thẩm quyền ra quyết định cho bảo lĩnh. Bao gồm: Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng CQĐT; Viện trưởng, Phó Viện trưởng VKS; Chánh án, Phó Chánh án Tòa án; Hội đồng xét xử. Quyết định bảo lĩnh của CQĐT phải được VKS cùng cấp phê chuẩn trước khi thi hành.
• Về thời hạn: thời hạn bảo lĩnh được ấn định theo thời hạn của từng giai đoạn tố tụng (Điều tra, Truy tố, Xét xử). Khi chuyển sang giai đoạn tiếp theo, nếu thấy cần thiết phải tiếp tục áp dụng bảo lĩnh, cơ quan thụ lý giai đoạn đó sẽ ra quyết định bảo lĩnh mới.

Chế định bảo lĩnh không chỉ là quyền lợi của bị can, bị cáo mà còn là sự tin tưởng của pháp luật đối với vai trò giám sát của xã hội. Để việc áp dụng biện pháp này đạt hiệu quả, đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt từ phía người bị buộc tội và tinh thần trách nhiệm cao từ phía người bảo lĩnh.