Hàng giả trong chuỗi cung ứng dưới góc độ pháp luật Việt Nam hiện nay không chỉ dừng lại ở các vi phạm hành chính đơn lẻ mà đã biến chuyển thành một cuộc khủng hoảng pháp lý phức tạp, đặt các doanh nghiệp vào tâm điểm của các cuộc điều tra hình sự. Xu hướng thực thi pháp luật đang có sự dịch chuyển căn bản: từ việc tập trung vào các mắt xích bán lẻ ở hạ nguồn sang truy soát các thực thể ở thượng nguồn như nhà sản xuất, nhà nhập khẩu và các đơn vị cung cấp dịch vụ logistics.

Hàng giả không còn đơn thuần là đối tượng của luật sở hữu trí tuệ; chúng đang được nhìn nhận như một loại hình tội phạm kinh tế và tội phạm cổ cồn trắng. Bài viết này phân tích cơ chế phát sinh trách nhiệm hình sự của pháp nhân và cá nhân trong chuỗi cung ứng, đồng thời làm rõ quy trình thực thi pháp luật của các cơ quan chức năng Việt Nam đối với loại hình sai phạm này.

1. Cơ sở lí luận và khung pháp lý về hàng giả 

1.1. Nội hàm của khái niệm về hàng giả 

Dưới góc độ luật học, hàng giả tại Việt Nam được định nghĩa dựa trên sự sai lệch về bản chất lý-hóa, công dụng kinh tế và sự giả mạo về chỉ dẫn thương mại. Cần phân biệt rạch ròi giữa hàng giả (Counterfeit goods) với hàng kém chất lượng và hàng nhập lậu. Điểm khác biệt cốt yếu nằm ở yếu tố gian dối có chủ đích nhằm đánh lừa người tiêu dùng và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của chủ thể khác.

1.2. Khách thể bị xâm hại

Hành vi lưu thông hàng giả trong chuỗi cung ứng không chỉ xâm phạm trực tiếp đến trật tự quản lý kinh tế của Nhà nước mà còn gây tổn hại nghiêm trọng đến quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể quyền SHTT, cũng như sức khỏe và tài sản của người tiêu dùng cuối cùng.

2. Phân tích cấu thành tội phạm và trách nhiệm pháp lý liên đới 

2.1. Phân diện chủ thể và trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại

Kể từ khi Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) có hiệu lực, pháp nhân thương mại chính thức trở thành chủ thể của trách nhiệm hình sự (Điều 76). Trong chuỗi cung ứng các bên thường đối mặt với rủi ro pháp lý bao gồm:

• Chủ sở hữu nhãn hiệu và chủ thể nắm giữ quyền sở hữu trí tuệ, là những bên có thể bị liên đới khi hàng giả gây tổn hại đến tính toàn vẹn của thị trường, lòng tin của người tiêu dùng hoặc vị thế quản lý, đặc biệt khi các biện pháp xử lý đòi hỏi sự hợp tác hoặc cung cấp chứng cứ.
• Nhà nhập khẩu và nhà phân phối, là những bên thường tìm kiếm hỗ trợ pháp lý sau khi hàng hóa bị tạm giữ, khi hoạt động kiểm tra được khởi xướng, hoặc khi phát sinh nghi vấn liên quan đến hồ sơ, nguồn gốc hoặc giá trị hàng hóa, ngay cả khi họ không trực tiếp sản xuất sản phẩm.
• Nhà cung cấp dịch vụ logistics và kho bãi, khi cơ quan chức năng truy vết sự di chuyển thực tế của hàng hóa và đánh giá liệu việc xử lý lặp lại các lô hàng đáng ngờ có cho thấy sự nhận biết hoặc sự không hành động trước các dấu hiệu cảnh báo rõ ràng hay không.
• Giám đốc, người đại diện theo pháp luật và quản lý cấp cao, khi thẩm quyền ra quyết định, trách nhiệm giám sát hoặc việc phê duyệt giao dịch cho thấy một mức độ kiểm soát hoặc hưởng lợi từ hoạt động đó.
• Các công ty nước ngoài hoạt động tại Việt Nam, đặc biệt là những công ty không quen thuộc với thực tiễn thực thi pháp luật tại địa phương, có thể phải đối mặt với sự leo thang nhanh chóng từ việc rà soát hành chính sang điều tra hình sự, liên quan đến cả rủi ro đối với pháp nhân và cá nhân.

Việc hiểu cách rủi ro pháp lý được phân bổ trên toàn bộ chuỗi cung ứng giúp doanh nghiệp và cá nhân đánh giá sớm mức độ rủi ro tiềm ẩn của mình, trước khi vụ việc leo thang vượt khỏi tầm kiểm soát.

2.2. Mặt chủ quan và yếu tố lỗi của người quản lý

Cơ quan điều tra thường tập trung phân tích mặt chủ quan của tội phạm, đặc biệt là yếu tố lỗi:

• Lỗi cố ý trực tiếp: Biết rõ là hàng giả nhưng vẫn vận hành cung ứng vì mục đích lợi nhuận.
• Người quản lý cố tình không kiểm tra các dấu hiệu nghi vấn (Red flags) để tránh trách nhiệm pháp lý. Tại Việt Nam, sự thiếu sâu sát trong giám sát của Giám đốc hoặc Người đại diện pháp luật thường bị quy kết vào hành vi thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng hoặc liên đới trong tội sản xuất, buôn bán hàng giả.

2.3. Quy trình chuyển hóa từ vi phạm hành chính sang tố tụng hình sự

Sự giao thoa giữa các biện pháp xử lý được phân định bởi ngưỡng hình sự. Khi giá trị hàng hóa vi phạm hoặc lợi nhuận bất chính vượt định mức pháp định, hoặc khi có yếu tố xuyên biên giới và có tổ chức, các cơ quan chức năng (Hải quan, Quản lý thị trường) sẽ chuyển giao hồ sơ cho Cơ quan Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu để khởi tố vụ án

3. Hệ luỵ chiến lược và giải pháp 

3.1. Hệ lụy ngoài hình phạt

Bên cạnh các chế tài hình phạt (phạt tiền, đình chỉ hoạt động vĩnh viễn), doanh nghiệp còn phải đối mặt với hình phạt về kinh tế như:

• Các đối tác đa quốc gia thường kích hoạt điều khoản chấm dứt hợp đồng ngay khi có thông tin điều tra.
• Các định chế ngân hàng sẽ hạ mức tín nhiệm hoặc đóng phong tỏa tài khoản để kiểm soát rủi ro rửa tiền.

3.2. Giải pháp xây dựng hàng rào phòng vệ pháp lý

Để giảm thiểu rủi ro hình sự, doanh nghiệp cần chuyển dịch từ mô hình kiểm soát hậu kiểm sang mô hình Quản trị tuân thủ chủ

Thiết lập quy trình thẩm định đối tác nghiêm ngặt trong chuỗi cung ứng.

• Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm dựa trên các chỉ số bất thường về giá và chứng từ xuất xứ.
• Đào tạo pháp lý định kỳ cho nhân sự quản lý cấp cao để nhận diện ranh giới giữa sai sót nghiệp vụ và tội phạm kinh tế.

Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam hội nhập sâu rộng, việc thực thi pháp luật hình sự đối với hàng giả đang trở nên quyết liệt và có tính hệ thống hơn. Doanh nghiệp cần nhìn nhận hàng giả không chỉ là vấn đề đạo đức kinh doanh mà là một rủi ro pháp lý mang tính sinh tử, đòi hỏi sự đầu tư thỏa đáng vào hệ thống tuân thủ để bảo vệ giá trị doanh nghiệp và sự an toàn pháp lý cho đội ngũ lãnh đạo.